تبلیغات
فلسفه اخلاق،روانشناسی اخلاق،انسانشناسی،فلسفه غرب - پلورالیزم دینی
فلسفه اخلاق،روانشناسی اخلاق،انسانشناسی،فلسفه غرب
مجتهد شبستری؛«بیایید عقلانی و اخلاقی زیست کنیم.» کانت؛«در بکار گیری فهم خود شهامت داشته باش!»

لینکدونی

آرشیو موضوعی

آرشیو

لینکستان

← آمار وبلاگ

  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :

پلورالیزم دینی

 

اصطلاح پلورالیزم دینی «Religious pluralism» به معنای تكثر دینی ، كثرت گرایی دینی یا تعدد ادیان می باشد كه واژه «Plural» به معنای جمع و كثرت و «ism» به معنای گرایش است كه تنها به حوزه دین شناسی منحصر نبوده بلكه در زمینه های گوناگون دیگری همچون فلسفه ، سیاست ، فرهنگ و غیره به كار میرود . در فرهنگ و بستر پلورالیزم كیفیت یا حالت متكثر بودن معنا شده است و نیز نظریه ای ما بعدالطبیعی كه در آن حقیقت غایی ، در مقایسه با نظریه های وحدت گرایی یا ثنویت ، از یك یادونوع فراتر است .اما با افزودن صفت «Religious» به معنای دینی به آن این اصطلاح در حوزه دین شناسی معنا می یابد كه به طور كلی عبارتست از اینكه تاریخ ادیان نمایانگر تعدد سنن و كثرتی از متفرقات هریك از آنهاست . به عبارت دیگر ادیان بزرگ جهان تشكیل دهنده برداشت های متغیر و درك و دریافتها و واكنش های گوناگون از یك حقیقت غایی و مرموز الوهی اند ...

 

در توضیح این مطلب قابل ذكر است كه ادیان گوناگونی در دنیای كنونی وجود دارند كه هر كدام دارای پیروان و معتقدانی هستند كه دین خود را بر حق می دانند و مناسك عملی خاص خود را انجام می دهند و هر یك از آن ها دین خود را نجات بخش و موجب رسیدن به رستگاری اخروی می پندارند ، به غیر از چهار دین بزرگ توحیدی زردشت ، یهودیت ، مسیحیت و اسلام ، ادیان دیگری نظیر هندویسم ، بودیسم ، دائویسم آیین سیك و آیین های دیگری در گوشه و كنار دنیا یافت می شوند كه هریك به نوعی بر این امر پا می فشارند . گذشته از تفاوت های ظاهری میان اعتقادات دینی پیروان ادیان تشابهاتی را می توان هم در جنبه های عملی مانند نحوه بجا آوردن مناسك دینی و هم در جنبه های نظری و اعتقاد به عالم دیگر و … یافت . بنا بر نظریه كثرت گرایی ، ادیان گوناگون حتی اگر پاسخ ها و واكنشهایی گوناگون نسبت به واقعیت الوهی باشند ، همگی می توانند مایه رستگاری ، رهایی یا كمال نفس پیروان خود شوند . بنیانگذار این اندیشه در این باره چنین می گوید :

«منظورم ازپلورالیسم دینی این دیدگاه است كه می گوید باورهای دینی بزرگ جهان ، از درون راههای فرهنگی متنوع و عمده انسان بودن ، دربردارنده تصورات و ادراكات گوناگونی از حقیقت یا غایت بوده ، و در نتیجه آن نیز عكس العملهای مختلفی نسبت به آن دارند ، و نیز اینكه در داخل هریك از سنت های دینی مزبور ، دگرگونی و تحویل وجود انسانی از خود محوری به حقیقت ( خدا ) محوری به وقوع می پیوندد . و این به وقوع پیوستن نیز ، تا آنجا كه مشاهده انسانی می تواند گواهی دهد ، در همه آنها در همان حدود و اندازه می باشد . بدین ترتیب ، سنت های دینی بزرگ را باید به عنوان «فضا های» آخرت مدارانه ی جایگزینی دانست كه دردرون آنها ، و یا«راههایی ، كه در طیّ آنها ، زنان و مردان عالم می توانند به نجات ، رهایی ، یا كمال دست پیدا كنند.»

بر طبق یك دسته بندی پلورالیسم حداقل چهار كاربرد مختلف دارد :

1. پلورالیسم مترادف و منطبق با((Tolerance تسامح می باشد كه به معنی مدارا و همزیستی مسالمت آمیز برای جلوگیری از جنگها و تخاصمات است .

2. پلورالیسم ، دین واحدی است كه از طرف خداوند آمده و چهره هایی مختلف دارد . اختلاف در جوهر ادیان نیست بلكه در فهم دین است .

3. حقایق كثیرند و ما حقیقت واحد نداریم . عقاید متناقض صرف نظر از اختلاف فهم های ما ، همه حقیقت هستند .

4. حقیقت ، مجموعه ای از اجزاء و عناصری است كه هركدام از این عناصر و اجزاء در هر یك از ادیان یافت می شوند . بنابراین ما هیچ دین جامعی نداریم بلكه مجموعه ای از ادیان داریم كه هر یك سهمی از حقیقت دارند .

نكته قابل توجهی كه كیت یندل در این باره تذكر می دهد این است كه كثرت ادیان با كثرت گرایی متفاوت است . چرا كه اولی یك واقعیت خارجی است یعنی ادیان مختلف در جهان وجود دارند اما دیگری یك نظریه الهیاتی یا فلسفی است كه میخواهد آن تكثر واقعی ادیان را توضیح دهد .

جان هیك نگرشهای موجود در باره تنوع ادیان را به سه دسته تقسیم كرده است كه عبارتند از :

1. كثرت گرایی (Pluralism)

2. انحصار گرایی (Exclusivism)

3. شمول گرایی (Inclusivism)

پیش از پرداختن به مبانی نظریه وی ، دو دیدگاه دیگر را به طور اجمالی از نظر میگذرانیم :

1-2 انحصار گرایی(Exclusivism ) :

این دیدگاه بر آن است كه رستگاری ، رهایی، كمال یا هر چیز دیگر كه هدف نهایی دین تلقی می شود ، منحصرا در یك دین خاص وجود دارد . یا از طریق یك دین خاص بدست می آید .

هر چند كه ادیان دیگر نیز حامل حقایقی هستند ، اما منحصرا یك دین حق وجود دارد . بنابر این پیروان سایر ادیان، حتی اگر دینداران اصیل و درستكاری باشند ، نمی توانند از طریق دین خود رستگار شوند و لازم است كه به تنها دین حق روی آورند .

هر چند كه در یك نگاه كلی ذات ادیان همواره با نوعی انحصارگرایی همراه بوده است ، ولی باید خاطر نشان ساخت كه تعالیم بعضی از ادیان بیش از ادیان دیگر در گسترش این دیدگاه مؤثر بوده است . برای مثال در میان مسیحیان این دیدگاه با تاكید بر برخی آیات انجیل یوحنا مانند : «هیچ كس به پدر راه نمی یابد مگر از طریق من» ( انجیل یوحنا ، باب 14 ، آیه 6 ) از حدود قرن سوم میلادی به صورت این عقیده جزمی شكل گرفت كه «در بیرون از كلیسا ، رستگاری نیست» . این انحصارانگاری همچنان تایید و تقویت یافت ؛ و از طریق این تلقی كه فقط مسیحیان می توانند رستگار شوند ، سلسله جنبان نهضتهای تبلیغی . تبشیری در قرن های هجدهم و نوزدهم شد .

چنان كه در حركت میسیونری قرن نوزدهم پروتستان شعار «بیرون از مسیحیت ، هیچ نجاتی متصور نیست» مطرح می شود ، و این نجات و مغفرت الهی حاصل از قربانی شدن عیسی بر صلیب است و مستلزم ایمان به مسیح می باشد ، و از این منظر طبیعی است كه چنین رستگاری و نجاتی فقط به جامعه مسیحیان عالم محدود می باشد .

به همین ترتیب این نظریه را در میان مسلمانان كه صاحب آخرین دین ابراهیمی هستند و نیز یهودیان كه به هویت انحصاری قومی خود به عنوان امت برگزیده خداوند دلخوش اند و هندوها كه به وداها به عنوان سندی جاودانه و دارای احكام و ارزش مطلق احترام می گذارند و بودایی ها كه تعالیم گوتاما بودا را همواره به عنوان دارما تنها طریقتی می دانند كه می تواند انسانها را از توهم و بدبختی نجات دهد و همچنین در سایر مكاتب می توان یافت .

به اعتقاد بسیاری از انحصار گرایان ، رستگاری صرفا در گرو لطف و عنایت الهی است لذا لازمه آن ، این است كه پی ببریم نیروی رستگاری بخش الهی در كجا متجلی شده است . و هنگامی كه فهمیدیم خداوند غایات منحصر به فرد خویش را واقعا در كدام دین متجلی كرده است راه رستگاری را یافته ایم .

چهار تن از متکلمان مسیحی که در این خصوص به نظریه پردازی پرداخته اند عبارتند از: کارل بارث ، ویلیام آلستون ، الوین پلانتینگا و جیمز بورلند .

1-3. شمول گرایی (Inclusivism) :

بر طبق این دیدگاه ،یک سنت خاص نمایانگر حقیقت غایی است ، در حالی که سایر سنت ها هم به جای آنكه بی ارزش یا شیطانی باشند ، نمایانگر جنبه هایی یا در بردارنده رهیافت هایی به حقیقت غایی اند . از یك سو شمول گرایان همانند انحصار گرایان معتقدند كه تنها یك راه برای رستگاری وجود دارد كه صرفا در یك دین خاص وجود دارد ، كه همه افراد می توانند با گردن نهادن به ضوابط مطرح شده در آن دین حق ، در طریق رستگاری آن دین گام بردارند . از سوی دیگر همانند كثرت گرایان معتقدند كه لطف و عنایت خداوند به شكل های گوناگون در ادیان مختلف تجلی یافته است كه می تواند موجب رستگاری پیروان آن ادیان گردد . به این ترتیب شمول گرایی از انحصار گرایی فراتر می رود ، زیرا به رغم پذیرفتن این مدعای انحصارگرایانه كه دین خاص ، حق مطلق است، می پذیرد كه پیروان سایر ادیان نیز می توانند رستگار شوند . به عبارت دیگر ، شمول گرایی معتقد است حقانیت دینی و نجات و رستگاری ، از آن دین خاصی است ، اما رستگاری و نجات ، بواسطه آن دین اصیل ، به ادیان دیگری قابل سرایت است ، بنابر این در نظریه شمول گرایی ، حقانیت دینی انحصاری است و هیچ گونه تسری و تعمیمی ندارد .

اما نجات و رستگاری به جهت لطف و عنایت الهی تسری و تعمیم یافته و اتباع سایر ادیان را نیز شامل شده است .

جان هیك در این باره می گوید :

«بهترین تلاش شناخته شده در این راه متعلق به كارل رانر ( 1984-904 1) با مفهوم مسیحی ناشناس می باشد،آن هایی را كه به صورت ظاهری و رسمی به سنت دینی مسیحیت تعلق ندارند ، اما آگاهانه و یا ناآگاهانه ، در جستجوی حكم و اراده الهی هستند می توان به اصطلاح به عنوان اعضای افتخاری مسیحیت محسوب داشت ، و این می تواند در حالی باشد كه آنها اصلا خود را مسیحی نمی دانند ، و یا در صورتی باشد كه آنان بر غیر مسیحی بودن خویش ، و این كه مثلا مسلمان ، یهودی ، هندو و یا به هر دین دیگری هستند ، اصرار می ورزند.»

این نظریه رانر كه تحت عنوان «مسیحیان بی نام» نام گرفت ، می تواند در ادیان دیگر نیز صادق باشد ، كما اینكه در اسلام نیز این نگاه شمول گرایانه را نسبت به«اهل كتاب» می توان یافت .

پیشینه و خاستگاه پلورالیزم دینی

نظریه ی پلورالیزم دینی در جهان مسیحیت غرب شكل گرفته و رواج یافته است . و می توان آن را نوعی واكنش نسبت به نظریه انحصار گرایی دینی قلمداد كرد .

«كثرت گرایی دینی نتیجه تلاشی است برای به وجود آوردن مبنایی درالهیات مسیحی برای تسامح و تحمل ادیان غیر مسیحی . به همین دلیل كثرت گرایی دینی عنصری است در گونه ای از تجدد یا لیبرالیسم دینی.»

اصطلاح «لیبرالیسم» را نخستین بار برای یك ایدئولوژی سیاسی در اواخر قرن نوزدهم در اروپا بكار بردند ودر همان دوره و همان جا بود كه نهضت مربوط به الهیات كه بانی ومؤسس آن فردریخ شلایرماخر ( 1768-1824 ) بود به عنوان پروتستانتیسم لیبرال شناخته شد برای پروتستانتیسم لیبرال می توان چهار ویژگی را بر شمرد كه عبارتند از:

1. تفاسیر غیر متعارف از كتاب مقدس و از اعتقادات را به راحتی می پذیرد ، خصوصا زمانی كه این تفاسیر ملهم از توجه به ادعاهای علوم طبیعی و تاریخ باشد .

2. شكاكیت عام نسبت به تاملات نظری در الهیات .

3. تاكید بر حمایت دینی از اصول اخلاقی مدرن و اصلاح اجتماعی سازگار با آن اصول .

4. این آموزه كه گوهر دین نه در اصول جزمی، شریعت ، اجتماع دینی یا مناسك ، بلكه در تجربه دینی شخصی نهفته است .

سیر تكاملی از پروتستانتیسم لیبرال به سوی كثرت گرایی دینی به تدریج صورت گرفت . برخی از عناصر كثرت گرایی دینی را می توان در نوشته های فردریخ شلایرماخر یافت ، كسی كه مهمترین مدعی كثرت گرایی دینی یعنی جان هیك از افكار او متاثر بوده است . به نظر شلایر ماخر ، تجربه دینی باطنی ، گوهر همه ادیان است . از نظر او كثرت ادیان نتیجه احساسات و تجربیات دینی متنوع است و به همین دلیل همه ادیان در بردارنده حقیقت الهی هستند .

یكی دیگر از بزرگان این سنت كه تحت تاثیر افكار شلایر ماخر قرار گرفت ، رودلف اتو (1869-1927) است . وی در مهمترین اثرش « امر قدسی» گوهر همه ادیان را قداست دانسته است كه نوعی احساس مینوی غیر عقلانی را در بر دارد كه به همراه بهت و خوف یا عشق و محبت احساس و تصوری را برای انسان ایجاد می كند كه گویی با موجودی كه اتو آن را جلال یا جمال اسرار آمیز می نامد مواجه می شود .

شلایر ماخر و اتو هر دو مدعی وجود لب مشترك و یا گوهر دین هستند . منشا این تصور را می توان در افكار هگل(1770-1831) یافت.هگل دین را اندیشه ای متعالی تلقی می كرد كه به حالتهای مختلف در طول تاریخ شكوفا می شود .

اگر ریشه های كثرت گرایی را به عنوان نوعی واكنش به انحصارگرایی مسیحی دنبال كنیم ، به دوران قرون وسطی باز می گردیم كه اوج سلطه انحصار گرایی بوده است و این جریان تا دوران معاصر نیز در فلسفه دین و كلام جدید مسیحیت امتداد می یابد . و می توان براهان های جدیدی را در اثبات این تفكر در آثار متكلمانی نظیر كارل بارث ( 1886 – 1968) و كارل رانر ( 1904 – 1984) مشاهده كرد . «به دلیل آسیب های مختلف ناشی از انحصارگرایی از قبیل نص گرایی افراطی ، تعارض علم و دین ، بحران معنویت در مسیحیت ، عدم پاسخ گویی دین به مسائل بشری ، مشكلات معرفت شناختی دین و برخی مسائل مشابه دیگر ، گرایش به تكثرگرایی دینی و اندیشه های كثرت گرایانه به عنوان انقلاب كپرنیكی در الهیات خوانده شده است»

لازم به ذكر است كه هرچند گرایش به تكثرگرایی در مسیحیت جدید روی داده است اما بارقه هایی از آن را می توان در گذشته تاریخی مسیحیت مشاهده كرد ، چنانكه یانیس مسكینوس از نخستین كسانی بوده كه ایده ی تفاهم و تبادل ادیان را مطرح كرده است ، یا یوحنای دمشقی در سده های هفتم و هشتم هجری كتاب هایی دراین زمینه به تحریر درآورده است .

حتی می توان اندیشه وحدت ادیان و دارا بودن یك حقیقت واحد توسط آنان را پیش از جان هیك در آثار لسینگ ، شلایر ماخر ، امرسون، اتو و توین بی مشاهده كرد .

در میان متفكران مسلمان نیز می توان تقدم این اندیشه را در كتاب «وحدت متعالی ادیان» فریتیوف شوان دریافت كه در فصول بعدی به این نكته خواهیم پرداخت .

فیلیپ كویین سه عامل را زمینه های ظهور كثرت گرایی دانسته است كه عبارتند از :

1. خستگی و سرخوردگی مسیحیان از جنگهای مذهبی و احساس همدلی با یهودیان آزار دیده و در پیش گرفتن نوعی تساهل و تسامح در رفتار با پیروان ادیان دیگر .

2. گسترش مطالعات ادیان در جامعه مسیحی قرن بیستم و تاكید بر وجوه اشتراك فراوان میان مسیحیت و اسلام ونیز سایر ادیان .

3. همزیستی مسالمت آمیز پیروان ادیان مختلف در كشورهای غربی ، بدون در نظر گرفتن اختلافات مذهبی .

شایان ذكر است كه در بررسی مبانی معرفتی پلورالیزم در غرب عوامل دیگری نیز قابل توجه اند كه از بیان آنها در این قسمت صرف نظر كرده و به فصل بررسی نظرات جان هیك واگذار خواهد شد . اما نكته ای كه در اینجا جا دارد به آن اشاره شود این است كه زمینه ها و خاستگاههای مسیحی كثرت گرایی مختص جهان غرب است نه جهان اسلام و اسلامی كردن پلورالیزم با ریشه های غیر اسلامی آن موجب خلط مضامین می گردد . اگر در اسلام از پلورالیزم سخن گفته می شود ، اساسا و ماهیتا تعبیر دیگری از آن مراد است ، وریشه های مسیحی گونه آن را باید از آنچه در اسلام مورد قبول است جداكرد . توجه نكردن به این موضوع مغالطاتی را پدید آورده است .

مهدی احمدزاده

choc
17 اردیبهشت 97 09:26
Usually I do not learn article on blogs, however I would like to say that this
write-up very compelled me to check out and
do it! Your writing style has been surprised me. Thank you,
very nice article.
dani pedrosa
18 مرداد 96 14:36
http://www.motogp.com
How can you heal an Achilles tendonitis fast?
14 مرداد 96 18:05
Write more, thats all I have to say. Literally,
it seems as though you relied on the video to make your point.
You obviously know what youre talking about, why throw away your intelligence
on just posting videos to your blog when you could be giving us
something enlightening to read?
Scott
25 اردیبهشت 96 13:41
Everyone loves what you guys tend to be up too. Such clever work and
exposure! Keep up the superb works guys I've added
you guys to my personal blogroll.
BHW
25 فروردین 96 15:01
It's amazing for me to have a website, which is useful for my experience.
thanks admin
manicure
22 فروردین 96 02:11
Hi, I do think this is an excellent site.
I stumbledupon it ;) I may revisit yet again since i have saved as a favorite it.
Money and freedom is the greatest way to change, may you be rich
and continue to help others.
manicure
21 فروردین 96 08:31
It's very trouble-free to find out any topic on web as compared to books,
as I found this post at this website.
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر

درباره وبلاگ

با سلام
مطالب این وبلاگ صرفاً نوشته هائی در زمینه فلسفه اخلاق می باشند و تلاش شده است تا از دست نوشته های شخصی و مقالاتی که در سایت های دیگر ارائه شده اند استفاده شود تا اخلاق را با نگاهی فلسفی بیان سازیم.روانشناسی،انسان شناسی و فلسفه،علومی می باشند که فلسفه اخلاق از آنها تغذیه می نماید و ما به این دلیل به این مطالب در این وبلاگ خواهیم پرداخت.در نهایت ما برآنیم که به روشنگری اخلاقی در جامعه بپردازیم در حد وسع ناچیز خودمان و در این راستا خواننده محترم را از هر گونه برداشت سیاسی و حزبی نهی میکنیم.
با تشکر مدیریت وبلاگ
مدیر وبلاگ : حسین شعبانی اردهالی

آخرین پست ها

جستجو

نویسندگان